Wanneer beginnen met hormoontherapie in de overgang?

Wanneer je het beste kunt starten met hormoontherapie in de overgang hangt af van je levensfase, je klachten en je persoonlijke risicoprofiel, niet van een vast getal op de kalender. Voor veel vrouwen met klachten die het dagelijks leven raken, is vroeg in de perimenopauze een logisch moment om het gesprek aan te gaan. Maar er is geen standaardbehandeling die voor iedereen geldt. Dit bepaal je samen met een arts, op basis van wat jouw lichaam je vertelt.

Ik ben dokter Catherine van den Berg, arts bij POMME in Amsterdam Oud-Zuid, gespecialiseerd in hormonen en longevity. Deze blog is voor de vrouw die merkt dat er iets schuift: slechter slapen, een kortere lont, brain fog, en die zich afvraagt of dit het moment is om iets te doen. Een vraag die ik bijna dagelijks in het consult krijg, is: "Moet ik wachten tot mijn menstruatie helemaal stopt, of kan ik nu al beginnen?" Ik leg je uit hoe ik naar die vraag kijk: welk mechanisme eronder ligt, wat de levensfase ermee te maken heeft, en hoe je samen met een arts het juiste moment vindt. Zonder hormoontherapie als standaardoplossing te presenteren.

De klacht: "Ik herken mezelf niet meer, is dit het juiste moment?"

De woorden waarmee vrouwen bij mij binnenkomen, lijken vaak op elkaar. "Ik slaap al maanden slecht." "Ik ben prikkelbaar en dat ben ik eigenlijk nooit geweest." "Ik ben woorden kwijt, vergeet afspraken, voel me niet mezelf." En bijna altijd komt daarachteraan: "Maar mijn menstruatie is er nog, dus is het misschien te vroeg?"

Dat is een begrijpelijke aanname, en toch klopt hij vaak niet. De fase waarin klachten beginnen, de perimenopauze, kan jaren vóór je laatste menstruatie liggen. Veel vrouwen denken dat de overgang pas telt als de menstruatie echt is gestopt, maar de grootste hormonale schommelingen spelen zich juist dáárvoor af. Dat is precies de fase waarin klachten het hevigst kunnen zijn.

Normaal betekent niet automatisch optimaal. Dat je klachten vaak voorkomen, wil niet zeggen dat je ze zomaar hoeft te accepteren. Tegelijk is "hormonen nemen" niet het automatische antwoord. Het antwoord begint met begrijpen wat er in je lichaam gebeurt.

Het mechanisme: waarom de perimenopauze de scharnierfase is

Laten we naar het mechanisme kijken, want dat maakt de vraag over het startmoment een stuk logischer.

In de perimenopauze gaan je eierstokken minder regelmatig werken. Je oestrogeen, en met name estradiol, daalt niet in een nette rechte lijn, maar schommelt heftig: pieken en dalen die elkaar snel afwisselen. Je progesteron daalt vaak al eerder en geleidelijker, omdat je niet meer elke cyclus een eisprong hebt. Geen eisprong betekent geen progesteron die maand.

Die twee hormonen doen veel meer dan de menstruatie regelen. Estradiol beïnvloedt je temperatuurregulatie, je stemming, je slaap en je huid. Progesteron werkt als een rem op onrust in het brein, het heeft een kalmerend effect via de GABA-receptoren. Als dat progesteron wegvalt, merken sommige vrouwen dat eerst: onrustiger slapen, een drukker hoofd, meer gespannen wakker worden.

FSH, dat is een hormoon dat vanuit je hersenen een seintje geeft aan je eierstokken, gaat in deze fase stijgen omdat je hersenen de eierstokken harder aansporen. Een enkele FSH-meting zegt in de perimenopauze overigens weinig, juist omdat de waarden zo schommelen. Daarom kijk ik nooit naar één getal, maar naar het hele plaatje: je cyclus, je klachten, je voorgeschiedenis en eventueel labwaarden in context.

Kort gezegd: de perimenopauze is de fase van de grootste schommelingen, en daarmee vaak de fase van de meeste klachten. Dat verklaart waarom "wachten tot de menstruatie stopt" voor veel vrouwen niet logisch is. Je kunt juist in die aanloopfase het meest aan verlichting winnen.

Het startmoment: drie levensfasen, drie overwegingen

Het moment waarop starten zinvol is, verschilt per fase. Ik onderscheid er grofweg drie, en dit is waar maatwerk begint.

Vroege perimenopauze, menstruatie nog aanwezig. Hier draait het vaak om progesteron en om het opvangen van de schommelingen. Bij vrouwen met duidelijke klachten die het functioneren raken, kan hormoontherapie in deze fase zinvol zijn. Het is geen regel dat je moet wachten. Wel kijk ik goed of de klachten echt hormonaal zijn of dat er iets anders speelt, zoals een lage ferritine of een schildklier die niet optimaal werkt. Meten is weten.

Rond de menopauze, de laatste menstruatie. Dit is de fase waarin opvliegers en nachtzweten vaak op hun hevigst zijn. Voor die klachten werkt een combinatie van bio-identiek estradiol en progesteron bij veel vrouwen goed. Er is een concept dat in de wetenschap de window of opportunity heet: starten relatief kort rond de menopauze lijkt gunstiger uit te pakken dan jaren later beginnen, zeker als het gaat om hart- en bloedvaten. Dat is één van de redenen dat het gesprek niet eindeloos uitstellen vaak verstandig is.

Na de menopauze. Starten kan nog steeds, maar de afweging verschuift. Hoe langer na de laatste menstruatie je begint, hoe zorgvuldiger ik samen met jou de baten tegen de risico's afweeg. Volgens de geactualiseerde Nederlandse richtlijn is er bij vrouwen met een natuurlijke menopauze die vóór hun 65e starten geen krachtig bewijs voor een verhoogd of verlaagd risico op dementie. Dat is nuance die vroeger ontbrak, en het haalt wat lucht uit een oude angst.

Wat in elke fase geldt: dit is maatwerk, monitoren, en een arts die het hele hormoonprofiel begrijpt. Op onze longevity-pagina over hormonen lees je hoe we dat bij POMME opbouwen.

De risico's en baten eerlijk op een rij

Ik vind het belangrijk dat je niet alleen hoort wat hormoontherapie kan doen, maar ook wat ze niet doet en waar de aandachtspunten zitten. Dat hoort erbij.

Wat ze vaak wél kan: opvliegers en nachtzweten verminderen, de slaap verbeteren, de stemming stabiliseren bij een deel van de vrouwen, en op langere termijn de botten ondersteunen. Niet bij iedereen in dezelfde mate, maar bij een aanzienlijk deel.

Wat betreft risico's: de NHG-keuzekaart schat de extra kans op borstkanker na drie jaar hormoontherapie op ongeveer 2 per 1.000 gebruiksters, en bij langer gebruik neemt die extra kans toe. Dat is een getal dat ik altijd benoem, niet om bang te maken, maar zodat je een reëel beeld hebt. Voor de meeste vrouwen is dat een klein risico tegenover een flinke winst in kwaliteit van leven, maar die afweging maak je met je eigen voorgeschiedenis ernaast.

De context is ook aan het schuiven: het aantal vrouwen van 40 tot en met 60 jaar dat hormoontherapie gebruikt, steeg van 58.000 in 2018 naar 102.000 in 2023, ongeveer 4,5% van die leeftijdsgroep. Niet omdat het een trend is om in mee te gaan, maar omdat de onderbouwing beter en genuanceerder is geworden en oude angsten zijn bijgesteld.

En soms is mijn eerlijke advies: nog niet, of niet via deze vorm. Hormoontherapie is niet de enige knop waaraan je kunt draaien. De Europese autoriteit op dit gebied benadrukt een holistische aanpak: ook je voeding, vitamine D, beweging en mentale gezondheid tellen mee. Het is geen goed-versus-fout verhaal, het is context, levensfase en indicatie.

Wat dit voor jou betekent, en wat je zelf al kunt doen

Het antwoord op "wanneer beginnen" is dus geen datum, maar een gesprek. Een gesprek dat eerder mag plaatsvinden dan veel vrouwen denken, namelijk op het moment dat klachten je leven gaan sturen, niet pas als je menstruatie definitief is gestopt.

Wat je zelf alvast kunt doen: houd een paar weken bij wat je merkt. Slaap, stemming, opvliegers, cyclus, energie. Dat geeft mij veel meer houvast dan één momentopname. Zorg daarnaast voor de basis, want in de voetbaltermen die ik soms gebruik: de verdediging is je fundament, de hormonen zijn de sterspelers. Goede slaaproutine, kracht- en beweegopbouw, voldoende eiwit en een gecheckte vitamine D-waarde maken het verschil, met of zonder hormonen.

En onthoud: je hoeft het niet zelf uit te zoeken. Twijfel je wat voor jou past, of denk je dat het misschien te vroeg of te laat is, dan is dat precies de vraag om voor te leggen.

Veelgestelde vragen

Moet ik wachten tot mijn menstruatie helemaal gestopt is voordat ik hormoontherapie start?

Nee, dat hoeft meestal niet. De perimenopauze, de fase waarin je menstruatie nog aanwezig maar onregelmatig is, kent juist de grootste hormonale schommelingen en vaak de meeste klachten. Bij duidelijke klachten die je functioneren raken, kan starten in deze fase zinvol zijn. Een arts bepaalt dit met je aan de hand van je cyclus en klachten.

Is er een leeftijd waarop beginnen met hormoontherapie te laat is?

Er is geen harde grens, maar de afweging verschuift met de tijd na je laatste menstruatie. Rond de menopauze starten lijkt gunstiger uit te pakken dan jaren later, het zogenoemde window of opportunity. Start je later, dan weegt een arts de baten en risico's zorgvuldiger af. Volgens de geactualiseerde Nederlandse richtlijn is er bij starten vóór het 65e jaar geen krachtig bewijs voor een verhoogd risico op dementie.

Hoe groot is het risico op borstkanker bij hormoontherapie?

De NHG-keuzekaart schat de extra kans op borstkanker op ongeveer 2 per 1.000 gebruiksters na drie jaar gebruik, en die extra kans neemt toe bij langer gebruik. Voor veel vrouwen is dat een klein risico tegenover een flinke winst in kwaliteit van leven. De afweging maak je altijd met je eigen medische voorgeschiedenis ernaast, samen met een arts.

Wat is het verschil tussen bio-identieke hormonen en synthetische varianten?

Bio-identiek estradiol en progesteron hebben dezelfde moleculaire structuur als je eigen hormonen. Synthetische varianten wijken daarvan af en werken anders in je lichaam. Voor klachten zoals opvliegers en nachtzweten werkt een combinatie van bio-identiek estradiol en progesteron bij veel vrouwen goed. Wat voor jou het beste past, is maatwerk en hangt af van je klachten en voorkeuren.

Zijn opvliegers de enige reden om aan hormoontherapie te denken?

Nee. Opvliegers en nachtzweten zijn bekende klachten, maar slecht slapen, brain fog, prikkelbaarheid, stemmingswisselingen en gewrichtsklachten kunnen net zo goed hormonaal zijn. Daarom kijk ik nooit naar één klacht alleen, maar naar het hele plaatje en sluit ik andere oorzaken uit, zoals een lage ferritine of schildklier. Normaal betekent niet automatisch optimaal.

Aan de slag

Als je dit leest en denkt "dit gaat over mij", dan is het moment om het te laten uitzoeken vaak eerder dan je denkt. Niet omdat je hormonen moet nemen, maar omdat je dan weet waar je staat en welke keuzes bij jouw fase en jouw lichaam passen. Bij een oriëntatieconsult longevity kijken we samen naar je klachten, je cyclus en je voorgeschiedenis, en bepalen we of en wanneer behandelen voor jou logisch is. Benieuwd wat jouw lichaam je probeert te vertellen? Plan gerust een oriëntatieconsult longevity, dan kijken we samen wat voor jou het juiste moment en de juiste aanpak is.

Catherine van den Berg is arts en medeoprichter van POMME in Amsterdam Oud-Zuid, gespecialiseerd in hormonen en longevity. Zij presenteerde haar onderzoek "Hormones Uncovered, The Dutch Perspective" bij het Royal College of Surgeons in Londen en helpt vrouwen die zichzelf niet meer herkennen aan meetbaar herstel: meten is weten.

‍